Dennica wysoka czy niska? Jak konstrukcja ula wpływa na wentylację i kontrolę osypu

Różnica między dennicą wysoką a niską nie sprowadza się do kilku centymetrów drewna lub tworzywa pod ramkami. Zmienia się sposób, w jaki pszczelarz może sterować przepływem powietrza, kontrolować osyp, czyścić ul i reagować na przegrzewanie rodziny. Konstrukcja dna ma też znaczenie przy zimowli, wędrówkach, gospodarce przeciwrojowej oraz monitorowaniu Varroa destructor.

Nie ma jednej normy określającej, od ilu centymetrów dennica staje się „wysoka”. W polskich ulach wielkopolskich, Dadanta czy Langstrotha spotyka się konstrukcje, w których przestrzeń pod dolną beleczką ramki ma około 20–40 mm, oraz modele dające 70–120 mm lub więcej wolnej przestrzeni. Sama wysokość nie przesądza jednak o wentylacji. Znacznie ważniejsze jest to, czy dno jest pełne, osiatkowane, częściowo otwarte oraz czy zastosowano wysuwaną wkładkę.

Wysokość dennicy to nie to samo co dobra wentylacja

Najczęstszy błąd przy wyborze dennicy polega na założeniu, że wysoka dennica automatycznie lepiej wentyluje ul. Nie musi. Jeżeli jej spód jest zamknięty, a wylotek ma niewielki przekrój, wymiana powietrza może być mniejsza niż w płytkiej dennicy wyposażonej w dużą powierzchnię siatki.

W praktyce trzeba rozpatrywać cztery elementy jednocześnie:

• wysokość przestrzeni pod ramkami,
• powierzchnię osiatkowania dna,
• wielkość wylotka,
• możliwość zamknięcia albo przysłonięcia siatki wkładką.

Do dennic higienicznych najczęściej stosuje się metalową siatkę o oczkach około 3–3,5 mm. Pszczoły nie przechodzą przez nią swobodnie, natomiast roztocze Varroa oraz drobny osyp mogą spaść poniżej strefy zajmowanej przez rodzinę. Jeżeli pod siatką znajduje się wysuwana szuflada, jedną dennicę można wykorzystywać zarówno do intensywnego przewietrzania, jak i do kontroli tego, co dzieje się w rodzinie.

Latem rozwiązanie jest bardzo wygodne. Przy silnej rodzinie zajmującej dwa korpusy, dużym pożytku i temperaturach przekraczających 25–30°C dodatkowa powierzchnia wentylacyjna ogranicza konieczność tłoczenia całej wymiany powietrza przez wylotek. Pszczoły nadal regulują mikroklimat aktywnie — wentylują skrzydłami i przynoszą wodę — ale otwarta siatka zmniejsza opór przepływu powietrza.

Zimą sytuacja jest bardziej złożona. Nie chodzi o ogrzewanie całej pustej przestrzeni ula; kłąb utrzymuje przede wszystkim temperaturę własnej struktury i strefy czerwienia. Problemem może być natomiast niekontrolowany ruch zimnego powietrza oraz wilgoć skraplająca się bezpośrednio nad pszczołami.

Dlatego przy zimowli większe znaczenie od samej wysokości dennicy ma układ całego ula. Szczególnie ważne są:

• dobrze izolowany daszek lub powałka,
• brak przecieków,
• drożny wylotek,
• możliwość odprowadzania wilgoci,
• brak silnego, bezpośredniego przeciągu przez gniazdo.

Pozostawienie całkowicie otwartej dennicy osiatkowanej nie jest więc uniwersalną receptą. Na przewiewnym stanowisku problem może wyglądać inaczej niż w pasiece osłoniętej żywopłotem. Z kolei szczelne zamknięcie dna i jednoczesne ograniczenie wylotka potrafi stworzyć warunki sprzyjające gromadzeniu wilgoci.

Praktycznie najlepiej sprawdza się dennica regulowana. Wkładkę można wyjąć podczas upałów i transportu, częściowo wsunąć przy silnym wietrze albo zastosować na kilka dni, kiedy potrzebna jest kontrola osypu.

Wysoka dennica daje więcej możliwości, ale wymaga pilnowania wolnej przestrzeni

Największą zaletę wysokiej dennicy widać nie podczas normalnego przeglądu ramek, lecz wtedy, kiedy trzeba coś zrobić pod gniazdem.

Dodatkowe 7–12 cm przestrzeni roboczej może umożliwić montaż poławiacza pyłku, podkarmiaczki dennicowej, pułapki, dodatkowej przegrody albo elementów stosowanych przy określonej metodzie gospodarki. Łatwiejsze jest również usuwanie większego osypu zimowego bez rozbierania gniazda.

Jest jednak druga strona tej konstrukcji. Pszczoły źle znoszą pozostawianie dużych pustych przestrzeni w miejscach, które uznają za część gniazda. Typowa przestrzeń pszczela wynosi około 6–9 mm. Gdy wolnego miejsca jest znacznie więcej, szczególnie podczas silnego pożytku i przy rodzinie mającej mało miejsca nad czerwiem, pszczoły mogą zacząć budować pod ramkami plastry.

To jedna z najbardziej irytujących cech źle używanej wysokiej dennicy. Dzika zabudowa:

• utrudnia wyjmowanie korpusu,
• może zostać rozerwana podczas przeglądu,
• prowadzi do zalewania dna miodem,
• zwiększa ryzyko gniecenia pszczół i matki,
• komplikuje kontrolę nastroju rojowego.

Jeżeli pod ramkami pojawiają się regularnie języki woszczyny, problemu nie należy rozwiązywać ciągłym ich wycinaniem. Najpierw trzeba sprawdzić, dlaczego pszczoły nie mają właściwej przestrzeni do budowania w części użytkowej ula. W szczycie rozwoju rodziny przyczyną bywa zbyt późne dodanie korpusu lub nadstawki.

W wysokiej dennicy można też zastosować ruchomą podłogę albo wkład zmniejszający jej wysokość. To rozsądne rozwiązanie w pasiece, w której dodatkowa przestrzeń jest potrzebna tylko okresowo. Na czas głównego pożytku dennica pracuje wtedy jak niższa, a pełną wysokość wykorzystuje się dopiero przy konkretnym zabiegu.

Niska dennica ma z kolei jedną przewagę trudną do przecenienia: jest prosta. Mniej zakamarków oznacza mniej propolisu, martwych pszczół i resztek wosku do usunięcia. Jeżeli pasieka liczy kilkadziesiąt lub kilkaset rodzin, różnica kilkudziesięciu sekund przy czyszczeniu jednego ula zaczyna mieć realne znaczenie.

Niska dennica będzie dobrym wyborem przede wszystkim wtedy, gdy:

• nie planuje się montować urządzeń pod gniazdem,
• dennica ma pełnowymiarową siatkę oraz wysuwaną wkładkę,
• priorytetem jest mała liczba elementów i szybki serwis,
• ule są często przewożone.

W gospodarce wędrownej dochodzi jeszcze jeden szczegół: wysoka dennica zwiększa całkowitą wysokość zestawu. Kilka dodatkowych centymetrów na jednym ulu wygląda niegroźnie, ale przy dwóch lub trzech kondygnacjach uli na przyczepie może utrudnić spinanie ładunku i zwiększyć jego wysokość.

Osyp mówi więcej niż sama wysokość dna — pod warunkiem że można go prawidłowo odczytać

Dobra dennica kontrolna daje pszczelarzowi coś znacznie cenniejszego niż możliwość zajrzenia pod ramki: pozwala obserwować rodzinę bez jej rozbierania.

Na wkładce można znaleźć roztocze Varroa, drobiny wosku, kryształki pokarmu, fragmenty zasklepów, martwe pszczoły i ślady aktywności szkodników. Rozkład osypu pokazuje też orientacyjnie, gdzie znajduje się kłąb lub najbardziej aktywna część rodziny.

Najważniejszą zasadą jest jednak prawidłowy czas obserwacji. Liczenie osypu przez kilka przypadkowych godzin daje słaby materiał porównawczy. Do kontroli naturalnego osypu Varroa rozsądniejszy jest pomiar trwający 72 godziny.

Procedura jest prosta:

1. oczyścić wkładkę przed rozpoczęciem pomiaru,
2. wsunąć ją pod siatkę,
3. zanotować dokładny dzień i godzinę,
4. po trzech dobach policzyć roztocze,
5. wynik podzielić przez trzy, uzyskując średni osyp na dobę.

Jeżeli na wkładce po 72 godzinach znajduje się 18 roztoczy, wynik wynosi 6 sztuk na dobę.

Nie należy jednak traktować jednej liczby jako automatycznego progu do leczenia. Ten sam osyp ma inne znaczenie w maju, inne na początku sierpnia, a jeszcze inne po wykonanym zabiegu przeciwko Varroa. Wynik trzeba zestawić z porą roku, siłą rodziny, ilością czerwiu oraz metodą kontroli pasożyta.

To ważne zwłaszcza po leczeniu. Duży osyp bezpośrednio po skutecznym zabiegu nie oznacza tego samego co wysoki naturalny osyp przed zabiegiem. W pierwszym przypadku obserwujemy przede wszystkim efekt zastosowanej metody, w drugim — sygnał poziomu porażenia rodziny.

Wkładkę warto zabezpieczyć cienką warstwą neutralnego tłuszczu lub innej lepkiej substancji przeznaczonej do takiego zastosowania. Dzięki temu roztocze nie są przemieszczane przez mrówki lub ruch powietrza. Mrówki potrafią poważnie zafałszować wynik, szczególnie w pasiekach stojących na suchym, piaszczystym podłożu.

Nie zostawiałbym pełnej wkładki kontrolnej pod osiatkowaną dennicą przez całe lato bez konkretnego powodu. Ogranicza ona przewiew, zbiera pył, fragmenty wosku i wilgoć, a w zaniedbanych ulach tworzy wygodne miejsce dla barciaka. Wkładka ma być narzędziem diagnostycznym albo regulacyjnym, a nie stałym magazynem odpadków.

Z podobnego powodu źle zaprojektowana wysoka dennica może stać się pułapką serwisową. Jeżeli nie da się wyjąć wkładki i oczyścić przestrzeni pod siatką bez podnoszenia całego korpusu z rodziną, część największej zalety tej konstrukcji znika.

Przy zakupie dennicy lepiej więc patrzeć nie na nazwę „wysoka” czy „niska”, lecz sprawdzić pięć konkretnych rzeczy: dostęp do szuflady od tyłu, powierzchnię siatki, możliwość regulacji wentylacji, łatwość czyszczenia oraz wysokość przestrzeni bezpośrednio pod ramkami. Dopiero z tych parametrów wynika, jak dennica będzie zachowywać się w pasiece.

FAQ — dennica wysoka, niska i kontrola osypu

Czy wysoka dennica jest lepsza na zimę?
Nie z samego faktu, że jest wysoka. O zimowych warunkach mocniej decydują izolacja górnej części ula, powierzchnia otwartej siatki, wylotek, wiatr na stanowisku i siła rodziny. Wysoka dennica daje większą możliwość regulacji, ale niewłaściwie otwarta może również zwiększyć ruch zimnego powietrza pod gniazdem.

Czy dennica osiatkowana powinna być przez cały rok otwarta?
Nie ma potrzeby stosować jednej pozycji przez wszystkie miesiące. W upały i podczas transportu pełne otwarcie jest bardzo użyteczne. W okresach chłodniejszych ustawienie wkładki powinno wynikać z konstrukcji ula, izolacji od góry i warunków na pasieczysku.

Jak długo trzymać wkładkę podczas kontroli Varroa?
Do porównywalnego pomiaru naturalnego osypu praktyczne jest 72 godziny. Liczbę znalezionych roztoczy dzieli się przez trzy. Krótszy pomiar łatwiej zniekształcić przypadkową zmianą pogody lub aktywności rodziny.

Czy sama siatka w dennicy zwalcza Varroa?
Nie. Osiatkowane dno może powodować, że część roztoczy spadających z pszczół nie wróci do rodziny, ale nie zastępuje monitorowania ani właściwego programu zwalczania Varroa. Jego największą zaletą jest możliwość wygodnego obserwowania osypu.

Co wybrać do zwykłej pasieki stacjonarnej: dennicę wysoką czy niską?
Jeżeli nie planujesz urządzeń montowanych pod gniazdem, wybór zacząłbym od prostej dennicy osiatkowanej z łatwo wyjmowaną wkładką kontrolną, a dopiero później rozstrzygał jej wysokość. Wysoka wersja ma sens, gdy dodatkowa przestrzeń będzie rzeczywiście używana. Kupowanie jej „na zapas” często kończy się tylko większą ilością miejsca do czyszczenia i dziką zabudową pod ramkami.

Pierwsza rzecz do sprawdzenia we własnych ulach jest więc konkretna: wyjmij wkładkę lub obejrzyj dno i sprawdź, czy potrafisz jednocześnie regulować powierzchnię wentylacyjną i policzyć osyp bez rozbierania gniazda. Jeżeli nie — właśnie ten problem warto usunąć przed zmianą wysokości dennicy. Sama zamiana niskiej na wysoką nie naprawi źle zaprojektowanej wentylacji.

Więcej informacji na: https://www.nektar.com.pl