Jak działa zakaz zbliżania się i w jaki sposób można go uzyskać?

Zakaz zbliżania się nie jest jednym, uniwersalnym środkiem wydawanym zawsze przez ten sam organ i na taki sam okres. W Polsce ochrona może zacząć działać natychmiast po interwencji Policji, może zostać udzielona przez sąd cywilny w sprawie dotyczącej przemocy domowej, a w sprawach karnych podobne ograniczenia mogą wynikać również z decyzji prokuratora albo sądu. To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Od wybranej procedury zależy, kto podejmuje decyzję, jak szybko powstaje ochrona, co trzeba wykazać i jak długo ograniczenia będą obowiązywać.

Jeżeli zagrożenie jest aktualne — sprawca stoi pod drzwiami, grozi, śledzi, próbuje wejść do mieszkania albo po wcześniejszej przemocy ponownie się pojawia — pierwszym krokiem nie powinno być przygotowywanie rozbudowanego pisma procesowego. Priorytetem jest wezwanie Policji pod numerem 112 i zabezpieczenie bieżącej sytuacji. Dokumenty i postępowanie sądowe są kolejnym etapem.

Co dokładnie oznacza zakaz zbliżania się i kiedy może zostać zastosowany?

W sprawach dotyczących przemocy domowej policjant może wydać osobie stwarzającej zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy m.in. zakaz zbliżania się do niej na określoną w metrach odległość. Nie jest więc wystarczające ogólne sformułowanie „ma się nie zbliżać”. Decyzja określa granicę, której osoba objęta zakazem nie może przekraczać.

Zakaz zbliżania może występować razem z innymi środkami. Policja może zastosować równocześnie:

• nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i zakaz zbliżania się do niego,

• zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy,

• zakaz kontaktowania się z tą osobą,

• zakaz wstępu do określonych miejsc, np. szkoły, placówki, obiektu sportowego albo miejsca pracy.

To ważne, ponieważ sam zakaz zbliżania nie rozwiązuje każdego problemu. Osoba może nie podchodzić na zakazaną odległość, ale nadal próbować dzwonić, wysyłać wiadomości czy kontaktować się przez komunikatory. Jeżeli problem obejmuje również telefony, SMS-y, e-maile lub wiadomości w mediach społecznościowych, trzeba rozważyć równoległy zakaz kontaktowania się.

Policyjny zakaz działa od chwili jego wydania. Nie trzeba czekać na wyrok, prawomocność ani osobne zatwierdzenie przez sąd. Co do zasady obowiązuje przez 14 dni. Ten okres ma zapewnić natychmiastową ochronę, ale nie powinien być traktowany jako rozwiązanie całej sprawy.

Istotne jest również to, że ochrona przewidziana w przepisach o przemocy domowej nie ogranicza się wyłącznie do małżonków mieszkających razem. Przepisy obejmują m.in. osoby pozostające obecnie lub w przeszłości w trwałej relacji uczuciowej lub fizycznej, niezależnie od tego, czy prowadziły wspólne gospodarstwo domowe. Sam fakt wyprowadzki czy zakończenia związku nie zamyka więc automatycznie drogi do ochrony.

Przy przemocy domowej Policja ocenia przede wszystkim zagrożenie dla życia lub zdrowia. W praktyce znaczenie mogą mieć nie tylko obrażenia. Liczy się cały obraz sytuacji: wcześniejsze akty przemocy, groźby, eskalacja zachowania, dostęp sprawcy do broni lub innych niebezpiecznych przedmiotów, uporczywe śledzenie, nadużywanie alkoholu czy powtarzalność interwencji.

Jest też istotne ograniczenie. Zakaz zbliżania nie jest automatyczną konsekwencją konfliktu między dwiema osobami. Kłótnia, spór o pieniądze czy bardzo złe relacje po rozstaniu nie wystarczają same w sobie. Muszą istnieć okoliczności odpowiadające ustawowym przesłankom zastosowania danego środka.

Jak uzyskać zakaz: Policja, sąd i zabezpieczenie krok po kroku

Gdy zagrożenie jest bezpośrednie, procedura zaczyna się od interwencji Policji. Funkcjonariusz ocenia sytuację na miejscu i może wydać odpowiednie zakazy bez czekania na wszczęcie lub zakończenie procesu karnego. Co istotne, nakaz opuszczenia mieszkania oraz związane z nim zakazy mogą zostać wydane również wtedy, gdy osoba stosująca przemoc opuściła lokal jeszcze przed przyjazdem patrolu.

Po wydaniu policyjnego środka zaczyna biec wspomniany 14-dniowy termin. I tu pojawia się błąd, który ma bardzo konkretne konsekwencje: czekanie do trzynastego lub czternastego dnia z decyzją, czy potrzebna jest dalsza ochrona.

Jeżeli zagrożenie nie zniknęło, należy możliwie szybko przygotować wniosek do sądu rejonowego. W postępowaniu dotyczącym ochrony przed przemocą domową można domagać się m.in.:

• zakazu zbliżania się do osoby na określoną odległość,

• zakazu kontaktowania się,

• zobowiązania osoby stosującej przemoc do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania,

• zakazu zbliżania się do mieszkania i jego otoczenia,

• zakazu wstępu do wskazanych miejsc, w których osoba chroniona regularnie przebywa.

Od takiego wniosku osoba doznająca przemocy nie uiszcza opłaty sądowej.

Samo żądanie „proszę zakazać zbliżania się” to jednak za mało, jeśli pismo ma być przekonujące. Trzeba opisać konkretne zachowania: co się wydarzyło, kiedy, gdzie, jak często i dlaczego dalszy kontakt stwarza zagrożenie.

Najbardziej użyteczne są dowody, które da się przypisać do konkretnych zdarzeń, np.:

• notatki i dokumentacja z interwencji Policji,

• dokumentacja medyczna i obdukcja, jeśli doszło do obrażeń,

• SMS-y, e-maile i wiadomości z komunikatorów,

• nagrania lub zdjęcia, jeśli zostały uzyskane legalnie,

• zeznania świadków,

• dokumenty dotyczące procedury „Niebieskiej Karty”,

• potwierdzenia wcześniejszych zgłoszeń,

• informacje o groźbach, śledzeniu czy oczekiwaniu pod domem albo miejscem pracy.

Dobra praktyka to przygotowanie chronologii zdarzeń. Jedna kartka z datami: „4 maja — groźby”, „10 maja — interwencja Policji”, „13 maja — 27 połączeń telefonicznych”, „15 maja — oczekiwanie przed pracą” jest często bardziej czytelna niż kilka stron emocjonalnego opisu bez dat.

Wraz z wnioskiem głównym można złożyć wniosek o zabezpieczenie. To szczególnie ważne, jeżeli Policja wydała już zakaz na 14 dni, a ochrona powinna trwać dłużej. Można wnosić o jego przedłużenie na oznaczony czas albo np. na czas trwania postępowania.

Wniosek o zabezpieczenie ma być rozpoznany przez sąd w terminie 3 dni. Sama sprawa główna powinna zostać rozpoznana w ciągu miesiąca od złożenia wniosku. W praktyce najważniejszy jest właśnie wniosek o zabezpieczenie, ponieważ ogranicza ryzyko powstania luki pomiędzy zakończeniem 14-dniowej ochrony policyjnej a rozstrzygnięciem sprawy.

Sąd nie jest przy tym bezwzględnie związany odległością zaproponowaną przez wnioskodawcę. Jeśli ktoś wpisze np. 500 metrów, nie oznacza to automatycznie, że taka właśnie odległość pojawi się w postanowieniu. Sąd ocenia okoliczności sprawy i dobiera zakres ochrony do sytuacji.

Co dzieje się po wydaniu zakazu i jak reagować na jego złamanie?

Zakaz nie jest uprzejmą prośbą ani „ostrzeżeniem na przyszłość”. Jeżeli został wydany, osoba nim objęta ma obowiązek go przestrzegać od momentu, w którym środek zaczyna obowiązywać.

W przypadku środków wydanych przez Policję funkcjonariusze mają obowiązek sprawdzać, czy zakazy są wykonywane. W okresie ich obowiązywania kontrola następuje co najmniej trzykrotnie.

Naruszenie policyjnego nakazu lub zakazu związanego z ochroną przed przemocą domową jest wykroczeniem ściganym z urzędu. Sprawa może zostać rozpoznana w trybie przyspieszonym, a sankcją może być areszt, ograniczenie wolności albo grzywna. Nie jest to rozwiązanie istniejące wyłącznie na papierze — w praktyce sądy stosują również kary aresztu wobec osób świadomie ignorujących obowiązujące ograniczenia.

Dlatego każde naruszenie najlepiej dokumentować osobno. Jeżeli osoba objęta zakazem pojawia się pod domem, podchodzi na niedozwoloną odległość albo próbuje wejść do mieszkania, priorytetem powinien być telefon pod 112. Jeśli łamany jest również zakaz kontaktowania się, należy zachować wiadomości, historię połączeń, e-maile i inne ślady kontaktu zamiast je od razu usuwać.

Sądowe postanowienie uwzględniające wniosek o ochronę jest co do zasady skuteczne i wykonalne od chwili wydania, mimo że nie musi być jeszcze prawomocne. Samo wniesienie środka odwoławczego nie oznacza więc, że osoba objęta zakazem może przestać go respektować. Od postanowienia sądu rejonowego przysługuje apelacja do sądu okręgowego.

Trzeba jednocześnie odróżnić ochronę przewidzianą dla osób doznających przemocy domowej od sytuacji takich jak stalking, groźby karalne czy uporczywe nękanie przez osobę, której dana relacja nie mieści się w ustawowej definicji przemocy domowej. Wtedy istotna może być droga karna: zawiadomienie Policji lub prokuratury i wniosek o zastosowanie odpowiednich środków wobec podejrzanego lub oskarżonego. W postępowaniu karnym ograniczenia dotyczące kontaktowania się lub zbliżania mogą mieć inną podstawę prawną niż opisany wyżej 14-dniowy zakaz policyjny.

To również moment, w którym pomoc prawnika ma największy sens: nie dlatego, że bez adwokata nie można złożyć wniosku — można — ale dlatego, że błędne dobranie trybu postępowania może kosztować czas. Szczególnie przy jednoczesnym postępowaniu rodzinnym, cywilnym i karnym trzeba ustalić, który środek ma zapewnić ochronę natychmiast, a który zabezpieczyć ją na dalszy okres.

Więcej na ten temat na stronie: kancelaria adwokacka Tarnowskie Góry

FAQ: najczęstsze pytania o zakaz zbliżania się

Jak długo obowiązuje zakaz zbliżania wydany przez Policję?
Co do zasady 14 dni od jego wydania. Jeżeli dalsza ochrona jest potrzebna, przed upływem tego terminu można wystąpić do sądu i żądać zabezpieczenia przedłużającego ochronę.

Czy trzeba zapłacić za złożenie wniosku do sądu?
Nie. Osoba doznająca przemocy domowej nie ponosi opłaty sądowej od wniosku o zastosowanie przewidzianych w tej procedurze środków ochronnych ani od wniosku o zabezpieczenie.

Czy zakaz można dostać bez wcześniejszej sprawy karnej?
Tak. Natychmiastowa ochrona policyjna oraz sądowa ochrona przewidziana w przepisach dotyczących przemocy domowej nie wymagają wcześniejszego prawomocnego skazania sprawcy.

Czy byli partnerzy mogą zostać objęci takim zakazem?
Tak, przepisy o przemocy domowej obejmują również osoby pozostające obecnie lub w przeszłości w trwałej relacji uczuciowej lub fizycznej, niezależnie od wspólnego zamieszkiwania i gospodarowania.

Czy sam zakaz zbliżania zabrania wysyłania wiadomości?
Nie należy zakładać, że każdy zakaz zbliżania automatycznie obejmuje wszystkie formy komunikowania się. Jeśli problemem są również telefony, SMS-y, e-maile lub wiadomości w komunikatorach, istotny jest zakaz kontaktowania się.

Czy osoba objęta nakazem opuszczenia mieszkania może wrócić po swoje rzeczy?
Nie powinna samowolnie wracać do lokalu z pominięciem obowiązujących ograniczeń. Przepisy przewidują procedurę umożliwiającą zabranie rzeczy w obecności funkcjonariusza; po sądowym rozstrzygnięciu takie zabranie rzeczy lub zwierząt może odbyć się nie więcej niż dwa razy i wymaga odpowiedniej organizacji z Policją lub Żandarmerią Wojskową.

Co zrobić, gdy zakaz zostanie złamany?
Przy trwającym naruszeniu należy przede wszystkim zadzwonić pod 112, a następnie zabezpieczyć dowody: wiadomości, nagrania monitoringu, historię połączeń, zdjęcia lub dane świadków. Samodzielne konfrontowanie się ze sprawcą jest złym pomysłem — zwiększa ryzyko i może utrudnić odtworzenie przebiegu zdarzenia.

Czy sąd musi zastosować dokładnie taką odległość, o jaką wnioskuje osoba pokrzywdzona?
Nie. Sąd może określić zakres zakazu odpowiednio do okoliczności sprawy i nie jest bezwzględnie związany liczbą metrów wskazaną we wniosku.

Od czego zacząć?
Jeżeli zagrożenie trwa teraz, pierwsza decyzja jest prosta: nie zaczynaj od pisania wielostronicowego wniosku — wezwij Policję pod 112. Jeżeli 14-dniowy zakaz już został wydany, najpilniejszą rzeczą jest sprawdzenie dokładnej daty jego wygaśnięcia i złożenie do sądu wniosku głównego wraz z wnioskiem o zabezpieczenie odpowiednio wcześniej. Najbardziej kosztownym błędem proceduralnym jest pozwolenie, aby doraźna ochrona wygasła tylko dlatego, że dalsze działania odłożono na ostatni dzień.